Да ги земеме, на пример, последните 100.000 години. Неандерталците, кои често карикатурално се прикажуваат со испакнати коски кај веѓите, живееле низ Европа и западна Азија. Таинствените, високи денисовци (древни роднини на современиот човек и неандерталците) ловеле и собирале храна во Азија. Нискиот хомо флоресиенсис, сличен на хобит, живеел на еден индонезиски остров. Последните претставници на хомо еректус штотуку исчезнале од Јава. Нашиот вид, хомо сапиенс, бил само една од варијантите на човечкиот род.
Примамливо е да претпоставиме дека светот во кој денес постои само еден човечки вид е нешто нормално. Но за многу научници што го проучуваат далечното минато, токму сегашноста претставува загатка.
„Живееме во необично време“, вели Крис Стрингер, палеоантрополог во Природонаучниот музеј во Лондон. „Зошто само ние останавме и што се случило со сите други?“
Со децении, приказната што човештвото ја раскажува за сопственото потекло беше испреплетена со претпоставки за нашата биолошка исклучителност. Човечката еволуција често се претставуваше како напредување кон големиот мозок, вештото користење алатки и сложените општествени односи на современиот човек.
Според таа приказна, другите хоминини, нашите предци и еволутивни роднини, биле примитивни видови што еволуцијата ги оставила зад себе. Нивното исчезнување се сметало за природен исход. А ние сме биле среќниот крај на приказната.
„Сè друго се сметаше за примитивно и сурово“, вели Елинор Счери, научничка што се занимава со археологија во Институтот за геоантропологија „Макс Планк“, присетувајќи се на идеите што доминирале во расправите за човечката еволуција во осумдесеттите години, кога како дете првпат се заинтересирала за оваа област. „Тогаш беше многу популарно сфаќањето: ‘Ние преживеавме затоа што бевме најдобри’.“
Но во текот на нејзината кариера, приказната за човечкото потекло постојано се менувала и се преиспитувала со појавата на нови докази. Меѓу нив се и откритијата што покажуваат дека разликата во когнитивните способности меѓу хомо сапиенсот и неговите блиски роднини била помала отколку што претходно се мислело. И тие поседувале сложени способности: создавале уметност, ги погребувале мртвите и го користеле огнот. Сепак, денес на планетата живеат повеќе од осум милијарди луѓе, сите припадници на само еден вид.
Во сложената приказна за човечката еволуција, неандерталците, кои живееле релативно неодамна и се темелно проучувани, се на некој начин најпознатите протагонисти. Нивната судбина може да ни помогне да одговориме на големото прашање: како сме станале единствениот преживеан човечки вид? Што, всушност, се случило со неандерталците?
Еден поедноставен одговор би бил дека тие сè уште се тука, присутни во мали количества во ДНК-та на денешните луѓе. Истражувањата на древната ДНК покажаа дека неандерталците, денисовците, а можеби и други човечки видови, не исчезнале целосно, туку преку меѓусебно размножување биле делумно вклучени во генетското наследство на современиот човек.
Но кога би можеле да ги прашаме неандерталците, веројатно не би сметале дека сè уште постојат на планетата. Зошто тогаш современиот човек останал сам? Колкав дел од нашиот успех се должи на уникатни способности, а колкав на обична среќа? Може ли минатото да нè научи нешто за егзистенцијалните ризици со кои се соочуваме денес и во иднина?
Дали сме победници што успеале да преживеат или само следните на ред за еволутивно исчезнување?
Дали неандерталците биле исти како нас?
Замислете еден ден во плеистоценот. Група луѓе палат оган за да зготват храна, удирајќи кремен од пирит. Ловат крупен дивеч. Собираат растенија за јадење, а можеби и за лекување. Цртаат по ѕидовите на пештерите. Се грижат за болните и за членовите на заедницата со попреченост, па дури изведуваат нешто слично на лекување забен корен за да ја ублажат силната забоболка.
Но тие луѓе не се хомо сапиенс. Тие се неандерталци.
Човечката еволуција долго време се замислувала како искачување по скала, со попримитивните видови на пониските скалила.
Меѓутоа, археолошките откритија ја претворија таа едноставна скала во разгранета и испреплетена грмушка, полна со видови хоминини за кои не може едноставно да се каже дека биле понапредни или позаостанати едни од други. Фосилните наоди денес опфаќаат видови што живееле во исто време, меѓусебно се размножувале и најверојатно поседувале рани облици на некои од нашите способности.
Кога неандерталците биле откриени во 19 век, научниците „претпоставувале дека се некаде на половина пат до шимпанзата“, вели Џон Хокс, палеоантрополог од Универзитетот во Висконсин-Медисон. „Денес разбираме дека биле на 95 проценти од патот до современиот човек.“
Идеите за човечката исклучителност постојано се рушат, и тоа не само кога станува збор за нашите најблиски роднини. Во 2010 година Зерај Алемсегед, палеоантрополог од Универзитетот во Чикаго, открил докази што го довеле во прашање доминантното сфаќање дека камените алатки биле посебна иновација на нашиот род, хомо. Тој пронашол животински коски со траги од сечење со камени алатки, поврзани со австралопитекус афаренсис, претчовечкиот вид што стана познат благодарение на фосилот Луси, откриен во етиопскиот регион Афар. Откритието го помести почетокот на употребата на камени алатки за 800.000 години наназад, на пред 3,4 милиони години.
„Тоа беше многу, многу контроверзно“, се присетува Алемсегед.
Постојано се појавуваат и други докази за сличностите меѓу способностите на неандерталците и хомо сапиенсот. Стрингер ја посочува пештерата Бруникел во Франција, стара 176.500 години, каде што археолозите откриле загадочни кружни структури изградени од искршени сталагмити, со докази дека врз нив гореле огни.
„Група неандерталци навлегле длабоко во пештерата, носејќи ги сите материјали што им биле потребни за осветлување и гориво“, вели Стрингер. Луѓето што ги изградиле овие структури морале да планираат, да комуницираат и да соработуваат. „Тоа само по себе ни отвора прозорец кон сложеноста на нивниот ум“, додава тој.
И покрај сè подолгиот список на сличности, некои експерти сметаат дека толкувањето на фосилните наоди сега отишло предалеку во спротивната насока, кон ставот дека „неандерталците биле исти како нас“. Палеоантрополозите сакаат да поставуваат едно хипотетичко прашање: кога неандерталец би се возел во њујоршкото метро, дали некој воопшто би го забележал? Некои сметаат дека не би привлекол внимание.
Но дури и ако нашите култури биле слични, дали тоа значи дека неандерталците и другите видови го копирале нашето однесување и технологија? И колку тие влијаеле врз нас?
Ако човечките способности ги разгледуваме како постепен развој, а не како остри разлики меѓу видовите, мистеријата на нашето денешно самостојно постоење станува уште подлабока. Ако сме имале толку многу заедничко со овие блиски роднини, зошто преживеавме ние, а не тие?
Древната ДНК ја менува приказната
Во 2010 година беше објавен геномот на неандерталците, а со него дојде и сензационално откритие: тие не еволуирале директно во нас, но не ни исчезнале целосно.
Наместо тоа, неандерталците се вклучиле во популациите на современите луѓе и се меѓу нашите предци. Околу два проценти од ДНК на денешните луѓе со потекло надвор од Африка потекнуваат од неандерталците. И денисовците се размножувале со современите луѓе. Сè поголем број истражувања укажуваат дека геномот на хомо сапиенсот содржи и генетски траги од непознати предци, таканаречени „изумрени човечки линии“.
Оскудните докази за овие праисториски врски речиси сè друго ѝ оставаат на имагинацијата. Генетичарите можат да го утврдат временскиот период на меѓусебното размножување, на пример период од 7.000 години што започнал пред повеќе од 50.000 години, кога неандерталците и современите луѓе имале заеднички потомци. Но колку чести биле тие контакти? Дали биле доброволни? Дали имало насилство?
Едно неодамнешно истражување објавено во списанието Саенс откри дека овие врски следеле одреден образец: мажи неандерталци се размножувале со жени од видот хомо сапиенс. Но поинтимните детали остануваат непознати.
„Зачудувачки е колку работи сè уште не знаеме“, вели Џошуа Ејки, генетичар од Универзитетот Принстон. Тој раскажува дека по неговите предавања едно од првите прашања што му ги поставуваат е колку пати современите луѓе се размножувале со неандерталците. Одговорот би покажал дали тие врски биле „интересна споредна епизода во човечката историја или нешто суштински важно за тоа кои сме денес“, вели тој.
Според едно толкување на доказите, неандерталците сè уште се со нас, иако веќе не постојат како посебна популација.
За да откријат зошто е тоа така, научниците денес користат биотехнолошки методи за да ја испитаат функцијата на одделни неандерталски гени. На пример, ја внесуваат неандерталската или денисовската верзија на одредени гени во глувци или во клетки одгледувани во лабораторија, за да утврдат дали тие се развиваат или се однесуваат поинаку. Ваквите истражувања во наредните години ќе дадат поцелосна слика за функциите на неандерталските гени. Досега е утврдено дека тие имаат улога во имунитетот, биолошкиот часовник и анатомијата.
Но многу научници сметаат дека ДНК е само еден дел од сложената и динамична приказна во која важна улога имаат и движењето и големината на популациите, како и климатските услови. Луѓето од сите видови биле релативно малубројни, а животната средина можела да биде сурова. Понекогаш неандерталците биле поуспешни, понекогаш современите луѓе, а понекогаш мали популации од двата вида исчезнувале без да остават потомци што преживеале до денес.
Можеби постоел и елемент на обична среќа, вели Счери. Хомо сапиенсот, вид што потекнува од тропска Африка и имал повеќебројна популација, можеби едноставно имал предност во однос на видовите што живееле во делови од светот посилно погодени од суровите услови на ледената доба.
„Веројатно сè се сведува на случајност. Кога климата била доволно поволна, успевале да стигнат дотаму“, вели Хокс. „Се обидувале повторно и повторно. За мене тоа е суштината на човечката историја: во текот на целиот плеистоцен постојано сме доаѓале во нови предели.“
Она што можеби никогаш нема да го дознаеме
Според бројноста, неандерталските популации биле помали од популациите на хомо сапиенсот.
Животот на ловците и собирачите на храна никогаш не бил лесен. Наглите климатски промени, конкуренцијата со хомо сапиенсот и други фактори можеби ги довеле малите, изолирани неандерталски заедници до работ на опстанокот. Едно нешто сигурно знаеме: некои неандерталци станале предци на современите луѓе и продолжуваат да живеат во нашата ДНК.
Но како посебна група, тие исчезнале.
Сè поголем број археолози сметаат дека одговорот на прашањето зошто сме ги надживеале не е толку едноставен како пронаоѓањето некоја нова камена алатка. Наместо тоа, истражувањата испитуваат мрежа од меѓусебно поврзани фактори што потешко може да се прочитаат од фосилните остатоци: отпорноста на болести, брзината на културниот развој, социјалната интелигенција и способноста за создавање политички сојузи.
Многу детали од далечното минато ќе останат нејасни. Доказите се штури во споредба со длабочината на човечката љубопитност. Секое ново откритие отвора повеќе прашања отколку што дава одговори.
Но некои научници сметаат дека никогаш не било поважно да се соочиме со нашата далечна историја, во време кога егзистенцијалните ризици се појавуваат од повеќе страни. Човечкото потекло не е само апстрактна научна тема. Погледот кон далечното минато може да ни помогне да размислуваме и за иднината на нашето постоење.
„Важно е да разбереме дека нашиот вид, хомо сапиенс, не постои многу долго на Земјата, па затоа нашиот опстанок не е загарантиран“, вели Мајкл Петраглија, директор на Центарот за извонредност за истражување на човечкото потекло при Австралискиот истражувачки совет.
Ако ги погледнеме седумте милиони години човечка еволуција, воопшто не е сигурно дека хомо сапиенсот, и покрај извонредната способност да ја насели планетата и да користи технологија, на крајот ќе се покаже како успешен вид. Хомо еректус постоел повеќе од еден милион години, а неандерталците околу 400.000 години. Научниците сè уште расправаат за времето кога се појавил хомо сапиенсот, но многумина сметаат дека постоиме само околу 300.000 години.
„Не сум толку импресиониран од хомо сапиенсот. Мислиме дека сме толку успешни, толку неверојатни“, вели Петраглија. „Но ако ги ставиме работите во поширок контекст, ние сме ништо.“
