Швајцарската сојузна разузнавачка служба најави дека ќе ги отвори долго чуваните документи поврзани со познатиот германски нацистички воен злосторник Јозеф Менгеле, иако не објави конкретна информација за времето на објавување, пренесува BBC.
Менгеле, кој таинствено избега од Европа по Втората светска војна, долго се сметаше дека живеел во Швајцарија, иако по него беше распишана меѓународна потерница. Историчарите со години се обидуваат да добијат увид во овие списи, но швајцарските власти досега го одбија тоа.
Како лекар во злогласните единици на германската Waffen SS, Менгеле работел во логорот на смртта Аушвиц во тогаш окупирана Полска, каде што ги одбирал луѓето за гасните комори. Се проценува дека тука биле егзекутирани околу 1,1 милион луѓе, предводени од Евреи.
Познат како „Ангелот на смртта“, Менгеле спроведувал монструозни медицински експерименти на затворениците, особено на деца и близнаци, пред да ги испрати во смрт.
По војната, истиот како и многу високи нацистички функционери, брзо ја симнал униформата и сменил име. Според информациите, со помош на лажен идентитет во швајцарскиот конзулат во Џенова, добил патен документ од Црвениот крст, кој го искористил за бегство во Јужна Америка.
Црвениот крст издавал вакви документи за илјадници луѓе кои биле раселени или останале без државјанство по војната, но факт е дека многу нацисти со успех успеале да ги набават за да избегаат од кривичен прогон.
Врски со Швајцарија
Иако Менгеле избегал од Европа дури во 1949 година, во 1956 година се појавил на скијање во швајцарските Алпи со својот син Ролф. Оваа информација е позната уште од 1980-те години, а потоа се верува дека остатокот од животот го поминал во Јужна Америка.
Швајцарската историчарка Регула Бошлер отсекогаш поставувала прашање дали Менгеле повторно се враќал во Швајцарија, особено откако по него во 1959 година е распишана меѓународна потерница.
Истражувајќи ја можната улога на Швајцарија како транзитна земја за нацистите, Бошлер открила дека во 1961 година австриската разузнавачка служба ја предупредила Швајцарија дека Менгеле патува под лажен идентитет и можеби се наоѓал на швајцарска територија.
Во исто време, сопругата на Менгеле изнајмила стан во Цирих и поднела барање за постојан престој.
„Се чини дека постојат докази дека Менгеле планирал патување во Европа во 1959 година. Зошто г-ѓа Менгеле изнајмила стан во Цирих?“, изјави Бошлер за BBC.
Станот бил во скромно предградие, и покрај тоа што семејството Менгеле имало средства да избере посулуксузно место, застанокот се наоѓал блиску до меѓународниот аеродром во Цирих.
Bошлер успеала да добие увид во документи на циришката полиција кои потврдуваат дека станот во 1961 година бил под надзор. Полицијата забележала дека жената управува „фолксваген“ во придружба на непознат маж, но не е познато дали тоа бил нејзиниот сопруг.
Апсењето на Менгеле, кој во 1961 година имал статус на бараен воен злосторник, би ја вклучувало швајцарската сојузна полиција. Бошлер во 2019 година поднела барање до Швајцарскиот сојузен архив за увид во нивните документи, но била одбиена.
Документите се запечатени до 2071 година поради национална безбедност и заштита на поширокото семејство.
Bошлер не била прва и веројатно не последна што била одбиена. Во 2025 година нејзиниот колега историчар Жерар Ветештајн се обидел повторно, но и тој бил одбиен.
Криењето на документите поттикнува теории на заговор
„Се чинеше смешно. Додека документите се затворени до 2071 година, тоа ги поттикнува теориите на заговор. Сите велат ‘сигурно имаат нешто да кријат’“, вели Ветештајн.
Тој ја оспорил одлуката за запечатување на документацијата и покренал судска постапка против швајцарските власти, што е скап процес за кој барал групно финансирање. „Собравме 18.000 швајцарски франци за само неколку дена“.
И токму тогаш, Швајцарската сојузна разузнавачка служба конечно ја променила својата одлука. Во соопштение од претходниот месец посочена е намерата за давање увид во актите, под услови и барања кои допрва треба да бидат дефинирани.
Но, некои не се сигурни дека документите ќе откријат многу за самиот Менгеле.
Саша Зала, претседател на Швајцарското историско друштво, е убеден дека нема ништо од значење за Менгеле, но смета дека би можеле да се откријат врски со странска разузнавачка служба или со доушник.
До крајот на 1950-тите, израелскиот Мосад активно ги следел избеганите нацистички воени злосторници, а Зала се сомнева дека можеби биле во контакт со Швајцарците. Ова би можело да биде причина швајцарските власти да ги задржат документите запечатени, бидејќи доверливите податоци за странски разузнавачки агенции често се покривени.
Други историчари, како Јакоб Танер, сметаат дека тајноста околу документите открива повеќе за самата Швајцарија отколку што тие некогаш ќе откријат за Менгеле. „Тоа е судир меѓу националната безбедност и историската транспарентност, а во Швајцарија често победува ова првото“.
Танер, кој во 1990-те години бил член на Бергиеровата комисија за истражување на односите на неутралната Швајцарија со нацистичка Германија, е свесен за чувствителноста на Швајцарија и нејзиниот срам за улогата во Втората светска војна, кога еврейските бегалци биле враќани, додека швајцарските банки задржувале парите на еврейските семејства кои потоа биле истребени во концентрационите логори.
„За демократска држава, тоа што документите продолжуваат да бидат затворени, претставува проблем“, тврди Танер.
Сепак, верува дека Менгеле веројатно престојувал во Швајцарија во 1961 година, а постојат и докази дека и други нацисти, кои избегале во Јужна Америка, верувале дека Европа е побезбедна, особено откако израелската служба го грабнала Адолф Ајхман во Аргентина во 1960 година.
Во која мерка документите ќе бидат затемнети?
Датумот на објавување на документите сè уште не е утврден, а изјавата на разузнавачката служба за „условите и барањата“ на Ветештајн звучи злокобно. „Стравувам дека ќе добиеме досие кое е повеќе црно отколку транспарентно“, вели тој.
Bошлер, исто така, се плаши дека документите ќе бидат значително затемнети. „Не им верувам на властите. Стравувам дека ќе изгледаат како документите за Епштајн. Зошто документите за Менгеле се толку долго запечатени?“.
Менгеле останува предмет на мистерии, шпекулации и теории на заговор. Никогаш не бил уапсен ниту осуден за своите злосторства. Кога починал во Бразил во 1979 година, погребан е под лажно име.
Шпекулациите и по смртта продолжиле. Неговото тело било ексхумирано во 1985 година, а ДНК анализата во 1992 година потврдила дека се работи за него.
Сепак, остануваат прашањата за неговото возможно присуство во Швајцарија и дали властите намерно го игнорирале или затвориле очите пред потенцијално проблематично присуство кое би можело да донесе незаслужено внимание од апсењето. Или, можеби, како многу работи поврзани со Менгеле, и ова останува само шпекулација.
„Можеби никогаш нема да стигнеме до вистинската вистина“, заклучува Ветештајн.
