Од „Колектив“ до Кочани
Беше недела и телефонот ми ѕвонеше од рано наутро, околу седум часот. Оние што ме контактираа знаеја дека викендите најчесто ги поминувам во Кочани. Додека ги чекав мајсторите за монтажа на соларниот бојлер, ми споменаа дека, патувајќи од Скопје, се разминали со многу амбулантни возила. Владееше неверување и шок; наскоро стана јасно дека се случило нешто страшно. Пожарот во клубот однесе млади животи и го претвори Кочани во центар на колективна траума.
На годишнината од тој трагичен ден, минималниот долг кон јавноста е да престанеме со празни фрази и да се позанимаваме со потешките прашања: што навистина се промени? Кој системски пропушти? Што беа политички заташкувани проблеми и кои реформи не смеат да бидат предмет на дневнополитички пазарења? Пожарот кој ги загуби младите животи не е само трагедија; тоа е знак за несигурност во институциите, а секое одложување на потребните промени претставува безбедносен ризик за сите нас.
Проблемот е што не сме многу сигурни што навистина се смени. Наликува на споредба помеѓу трагедиите во Романија и во Кочани, но целта не е да се тврди дека „сè е исто“, туку да се види зошто реакциите на државите се различни. Двете трагедии многу наликуваат: оган, паника, млади жртви и немерлива болка. Но, системите кои управуваат со тие настани се сосема различни. Неопходно е да се анализираат политичките, административните и правосудните одговори.
Романија по „Колектив“ покажа дека масовната трагедија може да предизвика големи политички и институционални промени. Во првите денови по пожарот, романските власти се чинеле како да се бранят, наместо да се бранат жртвите. Набргу, многу луѓе кои го преживеаја пожарот почнаа да умираат од инфекции или недостиг на медицинска помош. Тогаш, трагедијата не беше само пожар, туку и обвинение против здравствениот систем и државната гордост.
Јавноста во Романија тоа го увидела побрзо од институциите.
„Слоганот ‘Корупцијата убива’ не беше само морална фраза, туку прецизна политичка дијагноза.“
Протестите ја разбиваа самоувереноста на политичкиот систем. Падна владата, министерите и градоначалниците, и на нивно место дојде технократска влада. Трагедијата не само што беше кривично дело, туку иницираше дебата за легитимитетот на државата и способноста на институциите да испорачаат своите основни функции.
Во првата година по „Колектив“, Романија не се задоволи само со симболички мерки. Започнаа мерки за пријавување инфекциите во здравствениот систем и инспекции на јавните објекти. „Колектив“ ја принуди државата да признае дека безбедноста не е само формалност, туку обврска која мора да биде проверлива.
На 30 октомври 2016 година, Романија влезе во фаза на болна саморефлексија. Се организираа комеморации и настани за да се почаствуваат жртвите, но паралелно, имаше фрустрација поради бавноста на правдата. Третата важна лекција е дека дури и кога државата реагира, реформите не се случуваат преку ноќ. Важно е да се види дали државата навистина се движи кон промени или се враќа во старите навики.
Во Македонија, по Кочани, ситуацијата беше поинаква. Имаше протестирања и оставки, но политичката и институционалната структура на извршната власт не беше премногу нарушена. Наместо политички земјотрес, добивме само ограничен ефект, фокусиран околу истрагата и кривичната одговорност.
Затоа, главната споредба не треба да биде помеѓу трагичните настани, туку помеѓу првата година по нив. Романија влезе во технократска и инспекциска фаза, а Македонија во судско-истражна фаза. Додека Романија ја претвори трагедијата во дебата за општествениот договор, во Македонија чувството за одговорност се чини дека е замиено со потрага по виновници.
Итно е потребно да се запрашаме: дали навистина беа потребни дополнителни месеци за истрага? Дали се спроведуваат системски проверки и дали 112 и локалните штабови функционираат како што треба?
Се надевам дека Македонија нема да чека повторно на трагедија за да се движиме кон потребните реформи. Со длабока реконфигурација на системот, Македонија треба да создаде интегрирана институција за управување со вонредни состојби, со јасна командна структура. Това не е милитаризација, туку неопходна мерка за спасување животи.
На крај, мораме да се запрашаме: Што ќе се случи ако не научиме од овие трагедии и продолжиме да ги игнорираме проблемите? Држава која не сака да се соочи со реалноста, веќе капитулирала пред ризиците на иднината.
Александар Иванов
